وظایف داور چهارم در فوتبال فقط بالا بردن تابلوی تعویض نیست. او کنار زمین به داور اصلی کمک میکند تا روند تعویضها، رفتار نیمکتها، توپهای جایگزین و چند کار اجرایی مسابقه منظم پیش برود. آشنایی با نقش او کمک میکند هنگام توقف بازی بدانیم هر علامت چه معنایی دارد و چه کسی مسئول تصمیم نهایی است. داور چهارم بخشی از گروه داوری مسابقه است، اما جای داور اصلی را در تصمیمگیریهای داخل زمین نمیگیرد مگر آنکه مقررات همان رقابت برای شرایط خاص چنین جایگزینی را تعیین کرده باشد.

داور چهارم چه کسی است؟
در بسیاری از مسابقههای رسمی، علاوه بر داور اصلی و دو کمکداور، یک داور چهارم نیز کنار زمین حضور دارد. محل استقرار او معمولاً میان نیمکتهای دو تیم و نزدیک خط طولی است؛ جایی که بتواند هم با داور اصلی ارتباط داشته باشد و هم جریان تعویضها و رفتار افراد در محدوده فنی را پیگیری کند. وظایف داور چهارم در فوتبال با هدایت مسابقه از کنار زمین انجام میشود، نه با حضور دائمی در زمین بازی.
داور چهارم زیر نظر داور اصلی کار میکند. او میتواند اطلاعاتی را که از زاویه روشنتری دیده به گروه داوری منتقل کند یا رفتار و رخدادی را که از دید داور اصلی پنهان مانده گزارش دهد، اما تصمیم نهایی در اختیار داور اصلی است. این تفاوت مهم است: همراهی و گزارش دادن بخشی از کار گروهی داوری است، ولی به معنای داشتن اختیار مستقل برای تغییر نتیجه یا لغو تصمیم داور نیست.
مدیریت روند تعویض بازیکنان
یکی از شناختهشدهترین وظایف داور چهارم در فوتبال، نظارت بر روند تعویض است. هنگامی که تیمی درخواست تعویض میدهد، اطلاعات بازیکن خارجشونده و بازیکن جایگزین باید با مسئول مسابقه هماهنگ شود. تابلو الکترونیکی معمولاً شمارهها را نشان میدهد تا بازیکنان، نیمکتها و تماشاگران متوجه شوند چه کسی از زمین بیرون میرود و چه کسی آماده ورود است.
داور چهارم باید روند را منظم نگه دارد و اگر بازیکن یا جانشین نیاز به بررسی تجهیزات داشته باشد، آن را انجام دهد. بازیکنی که به هر دلیل از زمین خارج شده و قرار است دوباره به بازی برگردد، تنها پس از علامت یا تأیید داور اصلی اجازه ورود میگیرد. بنابراین بالا رفتن تابلو بهتنهایی مجوز ورود نیست؛ آغاز و ادامه تعویض باید مطابق علامت داور و تشریفات مسابقه باشد.
اعلام وقت اضافه و رسیدگی به توپها
در پایان هر نیمه، داور چهارم معمولاً تابلویی را بالا میبرد که حداقل زمان اضافهشده را نشان میدهد. این عدد به تماشاگر میگوید داور اصلی دستکم چه مقدار زمان برای توقفهای نیمه در نظر گرفته است. واژه «حداقل» اهمیت دارد: عدد اعلامشده به معنای پایان قطعی مسابقه در همان ثانیه نیست. اگر در جریان وقت اضافه توقف تازهای رخ دهد، داور اصلی میتواند زمان بیشتری در نظر بگیرد.
مدیریت توپهای جایگزین نیز از کارهای اجرایی اوست. وقتی توپ مسابقه آسیب ببیند یا از دسترس خارج شود، وجود توپ آماده به بازگشت سریعتر بازی کمک میکند. داور چهارم میتواند نظم و دسترسی توپهای جایگزین را زیر نظر داشته باشد تا برای ادامه مسابقه، وقفه غیرضروری ایجاد نشود. این کار شاید از تلویزیون چندان به چشم نیاید، اما بخشی از هماهنگی کنار زمین است.
کنترل محدوده فنی و گزارش رفتارها
محدوده فنی محلی است که سرمربی و اعضای مجاز کادر تیم در آن مستقر میشوند. هیجان مسابقه گاهی باعث اعتراض، خروج از محدوده یا رفتار نامناسب میشود. داور چهارم رفتار افراد حاضر در این بخش را زیر نظر میگیرد و اگر موردی نیاز به رسیدگی داشته باشد، آن را به داور اصلی اطلاع میدهد. داور چهارم بهتنهایی کارت نشان نمیدهد یا تصمیم انضباطی نهایی نمیگیرد، مگر روزگار نو اینکه مقررات و ساختار داوری مسابقه اختیار مشخصی به او داده باشد؛ مسئولیت تصمیم در جریان مسابقه با داور اصلی است.
او همچنین در هماهنگی میان داوران نقش دارد. اگر رخدادی بیرون از دید داور اصلی اتفاق افتاده باشد، گزارش دقیق و بهموقع کمک میکند گروه داوری اطلاعات بیشتری برای تصمیم داشته باشد. لحن گزارش باید روشن و محدود به چیزی باشد که دیده یا شنیده شده است. داور چهارم قرار نیست درباره هر اعتراض یا صحنهای نظر عمومی بدهد؛ همکاری او در چهارچوب مسئولیتهای رسمی مسابقه انجام میشود.
تفاوت داور چهارم با کمکداور و VAR
کمکداور در امتداد خط طولی حرکت میکند و در صحنههایی مانند خروج کامل لایسنس eset توپ، آفساید و برخی موقعیتهای نزدیک محوطه به داور کمک میکند. داور چهارم معمولاً کنار نیمکتهاست و تمرکزش بر تعویض، تجهیزات، توپهای جایگزین، زمان اضافه و محدوده فنی است. این نقشها مکمل هم هستند، اما یکی جای دیگری را نمیگیرد.
VAR نیز یکی از داوران حاضر در اتاق ویدئویی است و براساس پروتکل مسابقه در چند دسته صحنه مشخص، صحنهها را از طریق بازپخش ویدئویی بازبینی میکند. داور چهارم صرفاً به این دلیل که کنار زمین و نزدیک صفحههای نمایش است، داور ویدئویی محسوب نمیشود. حضور VAR و AVAR به تجهیزات، مجوزها و پروتکلهای همان رقابت بستگی دارد و ارتباط آنها با داور اصلی مسیر جداگانهای دارد.
اگر داور اصلی نتواند ادامه دهد چه میشود؟
گاهی مصدومیت یا شرایط دیگر باعث میشود یکی از اعضای گروه داوری نتواند مسابقه را ادامه دهد. در این وضعیت، مقررات رقابت باید از پیش مشخص کند چه کسی جایگزین میشود و نقشهای دیگر چگونه تغییر میکنند. ممکن است در یک رقابت داور چهارم جای داور اصلی را بگیرد و در رقابت دیگر کمکداور ارشد مسئولیت را بر عهده گیرد. بنابراین نمیتوان گفت در همه مسابقهها داور چهارم بهصورت خودکار جانشین داور اصلی میشود.
این انعطاف به ساختار داوری و مقررات همان تورنمنت وابسته است. برنامه جایگزینی باید روشن باشد تا در صورت نیاز، مسابقه بدون ابهام ادامه پیدا کند. داور چهارم ممکن است تجربه و آمادگی لازم برای ورود به نقش دیگری را داشته باشد، اما ترتیب جایگزینی را قوانین رقابت تعیین میکند، نه برداشت تماشاگر از محل ایستادن او.
جمعبندی
وظایف داور چهارم در فوتبال شامل نظارت بر تعویضها، بررسی تجهیزات بازیکنان، کنترل توپهای جایگزین، اعلام حداقل وقت اضافه و اطلاعرسانی درباره رفتار محدوده فنی است. او به گروه داوری کمک میکند مسابقه منظمتر پیش برود، اما داور اصلی همچنان مرجع نهایی تصمیم در زمین است. دفعه بعد که داور چهارم تابلوی تعویض یا زمان اضافه را بالا میبرد، میتوان آن را بخشی از هماهنگی گستردهتری دانست که جریان بازی را از کنار زمین پشتیبانی میکند.